Người bình dân Việt Nam, trong lời ǎn tiếng nói dân gian và những khúc hát ru của mình, đã truyền miệng ngàn đời hàng hàng châu ngọc, nhưng không ít lời phân định là ca dao hay tục ngữ hoặc những "lời ru chia ba" - hài hoà cả ba thể loại trên.

Hai cặp lục bát dưới đây đã thấm vào lòng chúng tôi từ thuở còn nằm nôi, chính là một trong những lời ru - ca dao - tục ngữ cài đan, lồng ghép, tạo nên sự đa thanh, đa nghĩa, biểu cảm lạ lùng.

Hai câu trên rõ ra lời ru con - lời ca dao yêu thương, ngậm ngùi, kể lể. Mẹ bồng con đi dọc bờ sông vắng. Muốn sang sông nhưng: "Đò Dọc quan cấm, đò ngang không chèo". Mẹ than cùng con, mẹ than đời mẹ. Giọng giãi bày, nghẹn ngào, ấm ức.

Hai câu dưới, hiển nhiên là tục ngữ nối theo, kết tinh bao trải nghiệm đắng cay suốt cuộc đời nổi nênh của mẹ. Có người hiểu câu 3: muốn sang trọng thì bắc cầu đẹp (lộng lẫy). Một số ý kiến khác: muốn sang (qua) sông thì phải bắc (làm) cầu để qua. Đặt trong vǎn mạch cả 4 câu. Chúng tôi nghiêng về cách kiểu thứ 2. Từ "sang" (động từ ) ở câu này đồng nghĩa cùng loại với từ "sang" trong câu đầu. Bởi mơ ước suốt đời của rmẹ là đứa con được sang bờ bên kia, vượt thoát dòng sông mênh mông đói nghèo, dốt nát.

So với nhiều câu tục ngữ nói về thầy (không thầy đố mày làm nên, một chữ là thầy, nửa chữ cũng là thầy, cơm cha, áo mẹ công thầy..v..v..) hai câu này mượt mà duyên dáng hơn. Trong hình thức lục bát, nối tiếp tự nhiên từ hai câu ca dao giàu âm thanh (bồng bồng), hình ảnh (mẹ bế con đò dọc, đò ngang, cầu kiều...), tuy là lời ru lúc ẵm con mà chở nặng lời mẹ dạy con từ sớm, từ xa, người ta có thể truyền trao kinh nghiệm sống, ứng xử, nhưng để có học thức, có vǎn hoá, (hay chữ) nhất định không thể thiếu được vai trò của ông thầy.

Đó là lời bà mẹ Việt Nam nghèo, đảm đang, đặt cả niềm tin vào vị thế người dạy con mình, dẫu đời bao ngang trái, vẫn kiên dũng bắc cầu cho con qua sông, vượt lên nghèo đói lạc hậu.

Vậy, chỉ còn cách "bắc cầu mà nối", vì "dốt phải đi tìm thầy"! Không nên hiểu "sang" ở đây là "giàu sang" thì bắc "cầu kiều" (đẹp). Đây cũng chẳng phải là chiếc cầu nổi (phù kiều) hoặc trùng lặp ("cầu" - "kiều" chữ Hán). "Cầu Kiều" là chiếc cầu cao ("kiều", tiếng cổ còn có nghĩa là "cao") để cho đò dọc, đò ngang đều qua lại được. Cần phải cao, chắc để con bước lên đường học tập vững vàng.

Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học, "Không thầy đố mày làm nên", thậm chí "dốt nát đến đâu, học lâu cũng biết". Ở đây từ "thầy" chỉ có nghĩa người dạy học (thầy đồ, thầy giáo) - tấm gương mẫu mực. sáng ngời về đạo đức, học thức. Muốn thành người, muốn chữ tốt vǎn hay ắt phải tìm đến với thầy. ở xứ sông nước này, bắc cầu cũng cần như cần như cần ǎn, học, làm lụng (chính nhà giáo - nhà thơ hiền triết Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng đã bắc hai chiếc cầu Nghênh Phong và Trường Xuân khi lui về ở ẩn). Thế kỷ này con cháu bắc cầu qua sông Hồng, sông Mã, sông Gianh, sông Hương rồi sẽ qua sông Tiền, sông Hậu. Muốn sang sông phải biết bắc cầu. Muốn học hành thành đạt, phải yêu quí sự uyên bác và lòng yêu trẻ của thầy. Cái lý tự nhiên giản đơn là vậy.

Cả hai câu đều kết cấu theo kiểu quan hệ điều kiện - giải thiết: Muốn A thì B. Nhưng kết luận sau thiên về giá trị tinh thần (yêu thầy). Từ "lấy" trong "lấy thầy" không bao giờ hàm ý "lấy làm chồng", mà chỉ biểu thị hướng của hành động nhằm mang lại kết quả thiết thực. Tất nhiên không phải là lấy được, lấy lệ. Giáo sư Nguyễn Thạch Giang cho biết có bản ghi là phải yêu lòng thầy. Chúng tôi nghĩ là có lý, đỡ gây hiểu lầm, nghĩa là yêu quý tấm lòng cao cả của thầy bằng cả tấm lòng. Xin chớ hiểu là lấy lòng, cho vừa lòng thầy, nịnh thầy.

Từ ý câu tục ngữ, chúng tôi nghĩ về "Tam giác sư phạm" Thầy - trò (con trẻ) - kiến thức (chữ); rộng hơn là mô hình liên kết giáo dục: gia đình - nhà trường, xã hội. người bình dân xưa đã hiểu sâu vai trò truyền bá đạo lý, trí thức, lễ và vǎn của các nhà giáo, đồng thời cũng biết thắt chặt mối liên hệ giữa các thành phần giáo dục.

Bốn câu mẹ ru con hay tự nói với mình? Mẹ nói với ta: người thấy rất xứng đáng được kính yêu vì là người chỉ đường, dẫn lối, giáo dục, giáo dưỡng mình hiểu biết, lao động, biết sống đẹp theo lẽ phải của cộng đồng, biết tự khẳng định. Còn mãi lời ru, lời biết ơn tất cả những ai hết lòng vì sự nghiệp đào tạo, giáo dục! Còn có giáo dục thì còn có thông minh, vǎn hoá, phát triển! Còn mãi trong ta, dẫu học đã thành, danh lập, vẫn nhớ về lời ru - giao thoa, hài hoà tục ngữ, ca dao.

[align=justify]Ðồng Bằng Sông Cửu Long chỗ nào cũng có sông lớn sông nhỏ, kinh rạch dài ngắn, đầm bưng sâu cạn... nước lên xuống mỗi ngày hai bận theo hệ thống hai con sông chánh là Tiền Giang và sông Hậu Giang.

Con sông Hậu Giang, theo Gia Ðịnh Thành thông chí của Trịnh Hoài Ðức: “Thượng lưu sông từ phía Ðông thành Nam Vang Cao Miên, chảy xuống Châu Ðốc, qua Mạt Cần Ðăng; Nam đổ xuống đồn Cường Oai ở Lấp Vò rồi qua đồn thủ Trấn Giang Cần Thơ, đến đạo Trấn Di, ra cửa biển Ba Thắc, nước dầm thấm khắp cả ruộng vườn, bao hàm cả cồn bãi bờ biển, là nguồn thủy lợi rất lớn, lúa gạo cá tôm dùng ăn không hết.”

Ở vùng này việc đi lại thuở xưa trên bờ thì có cầu khỉ, cầu tre... chênh vênh lắc lẻo. Dưới nước chủ yếu là xuồng ghe luồn lách, quanh co cồn bãi, len theo dòng nước mà đi lại, mà chở chuyên. Nghèo giàu cỡ nào ai cũng có tối thiểu một chiếc xuồng ba lá để làm chân.

Xuồng ghe xứ này có nhiều loại với những tên gọi mà người nơi khác không sao hình dung và hiểu được:

Như “xuồng ba lá” còn gọi là tam bản, mũi là lái như nhau, không cần quay trở, khởi động bằng dầm, là phương tiện dùng cho cá nhân. Sau này chiếc xuồng ba lá thay đổi cách tân nhưng vẫn còn là phương tiện căn bản của người dân ở đây.

[align=center][/align]
[font=Arial]Xuồng Ba Lá[/font]

Còn chiếc ghe thì lớn hơn xuồng ba lá, là phương tiện di chuyển cộng đồng, có loại chuyên dùng, tùy theo nhu cầu mà có kích cỡ, hình dáng, mẫu mã khác nhau.

Như ghe dùng để đi làm ăn thì có ghe câu, ghe lưới, ghe cui (chở củi, cây lá làm nhà), ghe đò, ghe cá, ghe chài, ghe be (làm nhà nổi hoặc để bè gỗ, bè cây trên sông), ghe “hàng bố” dùng đi bán hàng tạp hóa trong chợ xóm...

[align=center][/align]
Ghe

Ði biển có “ghe cửa” to dài có mũi cao để nhảy sóng. Quan chức và người có tiền thì sắm “ghe hầu”, “ghe điệu” loại ghe có mui trang trí như nhà ở, có người phục vụ; để đánh giặc có “ghe chiến” hay “ghe sai”. Giờ đây hầu hết các loại xuồng ghe lớn nhỏ đều có gắn máy hoặc gắn đuôi tôm.

Việc đi lại dưới sông nước ở vùng này do vậy xưa nay lúc nào cũng náo nhiệt: chiếc xẹt qua, chiếc xẹt lại như người Sài Gòn lái xe honda, xe hơi vậy.


Chợ nổi nguyên sơ bán rùa rắn chim chốc


Chợ nổi nhóm trên sông nước ở miền Tây là hình thái quen thuộc của người ở miệt này. Có những chợ nổi như chợ Phụng Hiệp, Cái Răng hay Cái Bè được người cả nước biết.

Hỏi người dân địa phương, những ông bà lớn tuổi thì không ai biết cái chợ nổi có hồi nào!

Chỉ nghe nói rằng thuở xưa kia ở Phụng Hiệp, hằng năm tới mùa nước thấy có nhiều người bơi xuồng, chèo ghe đến bán rắn rùa, chim chốc để kiếm tiền đi chợ. Các loại chim như mỏ nhát, óc cao, chàng nghịch, chàng bè, quốc (đỗ quyên), bìm bịp, kỳ đà, chuột... ở đây có tiếng là ngon nên được nhiều người bơi ghe đến tìm mua.

[align=center][/align]

[align=center][/align]
Chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp

Phụng Hiệp là chỗ giáp nước từ bảy nơi tụ về, là chỗ “tao ngộ” của giới thương hồ, nơi họ dừng chân, đậu ghe để “chờ con nước”. Và Ngã Bảy trở thành nơi “đô hội dưới nước”, trai tài gái sắc, tứ chiếng, dân làm ăn có tiền đến đây tiêu xài, ăn nhậu vui chơi.

“Ngã Bảy chia dòng xuôi lục tỉnh

Cà Mau, Rạch Giá nối Hậu Giang

Khách thương hồ nổi trôi sông nước

Năm tháng thuyền dong lướt dặm ngàn.”

(Uyên Thảo, Ðẹp Cần Thơ)

Phụng Hiệp cách thành phố Cần Thơ độ trên 30 cây số. Cầu Phụng Hiệp trước kia là cầu quay mỗi khi có ghe tàu qua lại, sau này hãng thầu RMK của Mỹ làm lại bằng cầu đúc còn cho tới ngày nay.

Từ Phụng Hiệp có ba ngã chánh đi xuôi về Cái Sơn ra Sông Hậu để đi Cần Thơ, xuống Vĩnh Long, Ðồng Tháp, An Giang, Châu Ðốc, Campuchia, Trà Vinh, lên Bến Tre, Sài Gòn, hoặc đổ ra biển Ðông đi Trung, ra Bắc...

Bốn ngã còn lại nối với kinh, rạch trong quận, tỉnh như Xẻo Môn, Sóc Trăng...

Ðứng tại đây nhìn về hướng sông Hậu, dòng kinh Cái Côn dài ngút ngàn và thẳng tắp, xa xa với Bưng Thầy Cai, với Vàm Rọc, nhà cửa sung túc.

Bài vọng cổ “Tình Anh Bán Chiếu” với giọng ca trữ tình của nghệ sĩ Út Trà Ôn như nhắc lại cho người ở đây về một kỷ niệm nào đó trong đời mình với địa danh Ngã Bảy.

“Hỡi ơi! Ghe chiếu Cà Mau đã cắm sào trên bờ kinh Ngã Bảy, sao cô gái năm xưa chẳng thấy ra chào. Cổng nhà cô đã khép kín tự hôm nào. Tôi vác đôi chiếu bông từ dưới ghe lên xóm rẫy, để tô điểm loan phòng cho gái còn xuân...”


Chợ nổi Cái Răng, biểu tượng của Tây đô

[align=center][/align]


Từ khi Sài Gòn được gọi là “Hòn Ngọc Viễn Ðông” thì thành phố Cần Thơ được gọi bằng cái mỹ danh là “Tây Ðô”, thủ đô của 12 tỉnh miền Tây tới nay. Thành phố chạy dài trên 65 cây số dọc theo con sông Cửu Long mang trong nó nhiều huyền thoại về Chín Rồng.

[align=center][/align]

Cần Thơ diện tích 2,962 cây số vuông, 1 triệu 900 ngàn dân (theo thống kê năm 1997) là “thành phố sông nước“.

“Cái Răng, Ba Láng, Vàm Xáng, Phong Ðiền,

Anh có thương em thì cho bạc cho tiền.

Ðừng cho lúa gạo/mà/xóm giềng/họ/cười chê!”

Không biết câu hò có từ khi nào mà như đã nói lên tâm tình người con gái Cần Thơ thừa lúa gạo, giàu tình cảm và thực thế. Nghe kể lại là từ những thập niên đầu thế kỷ trước đã có nhiều ghe buôn bán thương hồ đến đây trao đổi hàng theo, hát hò giao tình với thiếu nữ trên sông... và từ đó trở thành chợ nổi tại đây ra đời.

Từ lúc trời còn chưa sáng, đã có hàng trăm ghe xuồng, chạy máy, chèo tay tập trung nhóm chợ chật trên cả một khúc sông.

Chợ Cái Răng là nơi đầu mối thâu mua những hàng nông sản của thương lái hay chủ nhà vướng đưa đến. Từ đây được vân chuyển đến các tỉnh như Vĩnh Long, Trà Vinh, Mỹ Tho, Gò Công, Bến Tre, Sài Gòn hoặc đi Long Xuyên, Châu Ðốc, Cà Mau, Rạch Giá. Tại đây còn chở thẳng đi Campuchia, Trung Quốc nữa.

Trái cây ở đây đủ loại như cam, quít, mận, xoài, nhãn, mận, thơm, chuối, đu đủ, chôm chôm, sầu riêng, dừa khô-xiêm... làm ngộp mắt du khách!

Cũng có những loại nông sản thường như bầu bí, dưa, mía, sa bô chê, ổi... thứ nào thứ nấy chất đầy ghe... mùa nào thứ nấy.

Chợ nổi Cái Răng có sáng kiến “treo bẹo” giới thiệu sản phẩm của mình lên cây sào cao gọi là “cây bẹo” để chào khách mà không cần rao! Ghe đuôi tôm chạy xẹt qua xẹt lại như xe honda chạy trên đường Sài Gòn. Ðèn măng xông, đèn điện bình ac-qui, đèn đầu... sáng cả mặt sông, đến 9-10 giờ sáng thưa dần.

Hàng quán ăn uống: cà phê, cháo, mì, hủ tiếu, phở, bánh mì... cái gì cũng có sẵn sàng túc trực phục vụ mọi người. Nhậu nhẹt, đờn ca tài tử, TV, nhạc đủ loại kể cả hải ngoại.

Các ghe buôn bán hàng tạp hóa, áo quần giày dép, dụng cụ điện tử, thuốc tây hớt tóc, làm đẹp, sửa máy ghe, bán xăng dầu cái gì cũng có ở đây.

Những con người sống với sông nước, lấy giang hồ làm vui, bầu bạn sớm hợp chiều tan nhưng lúc nào cũng hào hiệp và điệu nghệ.

Du khách đến đây, dẫu là người Việt Nam hay người ngoại quốc cũng thấy hấp dẫn, thích thú và không nỡ dời chân, bởi khó mà tìm thấy ở đâu có như vầy!

Chợ nổi Cái Răng Cần Thơ đúng là nét đẹp văn hóa đặc trưng của lục tỉnh-Nam bộ.


Chợ nổi Cái Bè, “Văn minh miệt vườn” thu hẹp

[align=center][/align]

Chợ nổi Cái Bè thuộc tỉnh Tiền Giang, cách Sài Gòn độ 70 cây số lái xe.

Sông Tiền Giang xưa còn gọi là Sông Trước, “Nguồn sông này ở phía Bắc từ Ai Lao xuống Cao Miên đến Nam Vang, theo hướng dòng chảy đến Cần Nôm Tân Châu qua sông Ðại Tuần trước trấn Vĩnh Thanh đến Ba Lai Mỹ Tho rồi chảy về Nam ra hai cửa biển đại, tiểu, ấy là dòng chánh của sông lớn ban đầu...”

[align=center][/align]

“Thế nước ôm quanh cồn nọ, dựa vào bãi kia, có tới 8 ngã ba sông, nhiều nhánh đan xuyên qua Hậu Giang, trông xuống trấn Vĩnh Thanh như là một biển sao...”

“...Trong vườn thì nhiều trầu, cau, dưa quả, dâu mè; mương ngòi thì đầy cá-tôm-rùa-lươn; ai nấy tự của nhà dùng, chẳng cần mua sắm ở chợ. Dân cư trước vườn, sau ruộng, tất cả đều có sản nghiệp làm ăn, mọi người được cho là giàu có”. (Theo Gia Ðịnh Thành thông chí của Trịnh Hoài Ðức)

Chợ Cái Bè nổi tiếng là chợ đầu mối của nhà vườn Tiền Giang, nằm trên khúc sông Cái Bè, đủ rộng chứa đến 500 ghe thuyền mỗi ngày tụ hợp về đây buôn bán. Cây trái ở các nơi như Xoài Hột, Thuộc Nhiêu, Chợ Giữa, Cổ Cò, Cái Bè, Cai Lậy... từ lâu nổi tiếng ngon.

Bên kia, hữu ngạn sông Cái Bè có cù lao Tân Phong thuộc Vĩnh Long, có tiếng giàu có với con ốc gạo. Ốc gạo Tân Phong xưa vượt sông qua Cái Bè để bán đi khắp nơi nhứt là cho người Sài Gòn.

Xuống cù lao Tân Phong, nghe mấy ông già ở đây kể rằng ở cái cù lao này dài độ 3 cây số, có trên dưới 1,300 nóc gia, sống bằng nghề bắt ốc gạo, người nào cũng khá, trước năm 1975 có mua máy đèn riêng để coi TV.

Chợ nổi Cái Bè là nơi để thương lái đến “cất hàng” đem đi bán lại cho các nơi khác, vào giờ cao điểm sáng sớm ghe thuyền chạy như mắc cửi, huyên náo vui tươi hấp dẫn du khách.

Chợ nổi Cái Bè không xa Sài Gòn, cái riêng biệt độc đáo của vùng đất sông Tiền, như thể hiện cái “Văn minh Miệt Vườn” được thu hẹp trong tầm mắt của du khách.

Chợ nhóm trên sông nước qua chợ nổi Cái Răng, Phụng Hiệp, Ngã Năm ở Hậu Giang, đến chợ nổi Cái Bè ở Tiền Giang là nét đặc thù, độc đáo của miền Tây.

Chợ nổi là loại hình “văn hóa chợ” mà hình như chỉ có ở nước mình (?)tới nay trở thành cái đẹp, cái duyên riêng mà trời dành cho người miền Tây.

Nên mới nói “Ai đến đó thời không muốn về” là vây.[/align]

[tab=30]Tôi xin bắt đầu bài viết này từ một câu ca dao mà tôi bắt gặp năm 1988, tại Vũng Liêm, do một cô giáo sinh đọc ngoài cửa phòng nghỉ của tôi, nhưng cố tình cho tôi nghe được.

[tab=30]Theo những khám phá của các nhà khảo cổ học, con người đã có mặt ở vùng đất Nam Bộ khá lâu đời. Nếu căn cứ theo những di chỉ cư trú và di cốt của con người ở Óc Eo, Ba Thê, Núi Nổi… thì từ cách đây 4.000 đến 5.000 năm, con người đã có mặt ở vùng đất còn chứa nhiều nước mặn, sình lầy, cây dại và dã thú này; đồng thời họ cũng để lại nhiều dấu ấn văn hóa khá đặc trưng về vùng miền, mà sinh động và thiết thực nhất là ở vùng tứ giác Long Xuyên và U Minh Thượng. Rất tiếc là các di tích của nền văn minh ấy chỉ cho chúng ta thấy rằng, nền văn minh ấy chỉ hứng khởi lên khoảng vài trăm năm rồi bị chìm lấp trong lòng đất miền Tây, với những hình ảnh hư ảo còn lại của một vương quốc Phù Nam, hay một "nước Chí Tôn" trong sử sách, bia ký cổ.

[tab=30]Công cuộc mở đất phương Nam, khẳng định vùng văn hóa phương Nam, chỉ thật sự định hình từ những cuộc di dân lớn của người Việt ở TK XVI và đầu TK XVII. Đó là quá trình di dân tự nhiên, quá trình di dân cơ chế và quá trình chuyển cư tại chỗ. Quá trình di dân tự nhiên là quá trình di dân lẻ tẻ, chưa đủ để định hình bản sắc văn hóa của vùng đất. Chỉ đến khi nhà Nguyễn tiến hành những cuộc di dân cơ chế lớn từ vùng Ngũ Quảng vào, kết hợp với sự di dân cơ chế sau thất bại của nhà Minh trước triều Mãn Thanh (do Dương Ngạn Địch, Trần Thượng Xuyên, Mạc Cửu cầm đầu), cùng với việc di dân cơ chế trước TK XV của những lớp cư dân cổ Khơme đến từ nhiều vùng trên đất nước Campuchia, tràn về theo sông Tiền, sông Hậu để tránh họa diệt tộc của vua chúa Xiêm La, và sự di dân cơ chế của người Chăm Hồi giáo đến vùng Châu Đốc, kết hợp với quá trình chuyển cư tại chỗ của cộng đồng các tộc người để lập làng lập ruộng, vùng văn hóa mang bản sắc Nam Bộ mới thật sự hình thành. Chính nhờ quá trình chuyển cư tại chỗ, mới có việc thúc đẩy sự gần gũi giữa các nhóm dân cư, giữa các cộng đồng dân tộc, mới làm xuất hiện những điều kiện khách quan, tạo nên những tiếp xúc văn hóa giữa các cộng đồng người có những đặc trưng văn hóa khác nhau, làm nên tính chất địa văn hóa, địa kinh tế của một vùng đất châu thổ phương Nam rộng lớn. Đó chính là một vùng văn hóa trẻ, phong phú, đa dân tộc, đa tôn giáo và đa màu sắc (ở đây chúng tôi không có ý định đi sâu tìm hiểu vấn đề này).

[tab=30]Muốn tìm hiểu đặc trưng vùng văn hóa, tất nhiên phải lấy đặc điểm tính cách con người làm trung tâm để xem xét. Bởi vì con người là chủ nhân của mọi ngôn ngữ và hành động, tác động sâu sắc đến âm nhạc, sân khấu, văn học, cũng như kiến trúc, hội họa, lễ hội và phong tục… Tất nhiên, đó là cộng đồng những tộc người cùng chung sống trên nền địa địa lý tự nhiên của vùng phù sa cổ miền Đông và vùng phù sa mới miền Tây Nam Bộ, mà tâm lý tính cách bị chi phối khá mạnh bởi hoàn cảnh địa lý, kinh tế - xã hội và quá trình phức hợp của nó theo từng bước phát triển của vùng dân cư rộng lớn này. Tất nhiên, chúng ta không thể phân chia rạch ròi từng vùng văn hóa trên cả nước, nhưng căn cứ vào những đặc điểm văn hóa khu biệt nhất định, chúng tôi tạm gọi là vùng địa văn hóa Nam Bộ để làm tiêu chí xem xét.

[tab=30]Theo đó, nhiều nhà nhân chủng học, dân tộc học… đều có chung nhận định tương đối thống nhất về tính cách người Nam Bộ, tựu trung gồm những nét chính sau đây: hào hiệp trong cuộc sống, bình đẳng trong giao tiếp, ít bảo thủ.

[tab=30]Tính hào hiệp không phải xuất phát từ máu "làm chơi ăn thiệt" trên vùng đất giàu tôm cá, phì nhiêu màu mỡ, mưa thuận gió hòa… mà nó được thể hiện trong nhiều yếu tố tâm lý cấu thành tính cách đó. Đó là thái độ mến khách, với tình yêu thương con người, ý thức coi trọng nhân nghĩa hơn tiền tài, danh vọng. Bởi vì, cho dầu là người Việt, người Khơme, người Hoa hay người Chăm, thì họ cũng phải thường xuyên đối đầu với một vùng đất mới còn hoang hóa, với biết bao khó khăn về điều kiện thiên nhiên và địa lý khắc nghiệt trong buổi đầu khai hoang lập ấp. Hơn nữa, trước một thiên nhiên bao la kỳ bí, chằng chịt sông rạch, rậm rạp rừng sâu, tràn ngập muỗi mòng, thú dữ… con người trở nên vô cùng nhỏ bé, tất nhiên phải dựa vào nhau mà tôn tại. Trong hoàn cảnh ấy, họ không thể nghĩ đến những thể chế từng ràng buộc của quan nha, triều đình; lại càng không thể câu nệ những lề thói xa xưa của làng xã nơi họ bỏ ra đi. Trên thực tế, đồng bằng sông Cửu Long trong buổi đầu khai phá, chưa hề có một khu vực hành chính ổn định; mãi đến khi Gia Long lên ngôi mới thiết lập được bộ máy cai trị của mình. Vì lẽ đó, con người trong buổi đầu mở đất, tất phải sống với nhau trong tình yêu thương san sẻ, bình đẳng tương thân, tương trợ để đùm bọc nhau sống còn trong nỗi nhớ thương nguồn cội cố xứ của mình.

[tab=30]Tôi chưa thấy ở đâu trẻ em lại xưng "con" với người lớn, đứa lớn hơn gọi đứa nhỏ hơn là "cưng", bằng trang phải lứa thì xưng "qua" với "bậu". Lúc thân mật cũng "qua" với "bậu", lúc giận hờn cũng "bậu" với "qua"...

[tab=30]Ít bảo thủ là một đức tính tốt của người Nam Bộ. Tôi cứ nghĩ mãi về câu thành ngữ "ăn Bắc mặc Nam". Phải chăng người miền Bắc ăn uống rất cầu kỳ. Đến như rau sống mà cũng phải chẻ, phải xắt, phải lựa, phải rửa bằng nước muối hay thuốc tím rồi rảy cho thật khô. Dân miệt đồng Nam Bộ, bẻ rau ngoài đồng, rửa quấy quá vài nước, thẩy lên mâm là xong. Rau muống cứ để nguyên cây, bắp chuối cứ để nguyên bắp. Cá chỉ cần nướng lụi. Rắn chỉ cần nướng lèo. Ăn uống cốt miếng lớn cho no. Có phải nhà hàng đâu mà cầu kỳ. Còn mặc thì phong phanh lắm. Cũng như ở vậy, chỉ cần cái nhà đá, nhà đạp để che mưa che nắng, khi không cần nữa thì đá thì đạp, dứt áo đi nơi khác dễ dàng. Trong những di cốt tìm được ở Nam Bộ, các nhà khảo cổ đều nhận ra một điều, người Nam Bộ rất ít dùng đồ trang sức. Nghĩa là người dân xứ này không coi trọng cái ăn, cái mặc lắm. Điều quan tâm của họ là những gì đang ở phía trước. Quá khứ là cần thiết, nhưng không quan trọng bằng hiện thực và tương lai. "Ra đi gặp vịt cũng lùa, gặp duyên cũng kết gặp chùa cũng tu". Đó là một câu ca dao hay về tính cách con người trên vùng đất từng một thời đầy dẫy cá sấu và hổ báo. Hướng tới tương lai thì phải mạnh dạn vứt bỏ quá khứ, nếu như xét thấy nó đã lỗi thời. Nếu nặng lòng với quá khứ thì làm sao đủ sức dấn thân để khai phá những vùng đất mới, để tiếp cận những cái mới. Có lẽ Nam Bộ là nơi tiên phong của báo chí viết bằng chữ quốc ngữ, là miền đất tiếp xúc với công nghệ hiện đại sớm nhất, là xứ có đội bóng đá nữ đầu tiên của cả nước, là nơi có người đàn bà dám lặn lội muôn vạn dặm đến quan môn triều đình dóng trống kêu oan cho chồng… Đã đành gốc gác người Nam Bộ cũng từ Bắc, từ Trung vào, nhưng trên chặng đưồng thiên lí, họ đã làm rơi rụng dần những cái gì thuộc về tính cách của nơi đã sinh ra mình, để có thể nhanh chóng hòa nhập với vùng đất mới mà họ đã chọn làm nơi "đất lành chim đậu".

[tab=30]Nhưng từ nền văn hóa cổ đến nền văn hóa Nam Bộ đương đại là cả một tiến trình phát triển suốt 300 năm mở đất, mà nhiều vấn đề vẫn cần phải tiếp tục đặt ra để nghiên cứu đến tận ngọn nguồn của nó. Ngày nay, chúng ta vẫn phải tiếp tục nghiên cứu để khẳng định đích thực chủ nhân của những tầng văn hóa chồng chất trên địa bàn đồng bằng sông Cửu Long vào những thiên niên kỷ thứ nhất, trước và sau công nguyên. Tất nhiên đây là một công việc rất khó, bởi tính năng động của một địa bàn rộng lớn, có nhiều luồng tiếp xúc nên cũng có nhiều biến động về các tộc người; hơn nữa, nó lại là vùng giao thoa của nhiều trung tâm chính trị khác nhau trong thời kỳ cổ đại. Nhiều thư tịch cổ Trung Quốc, cũng như nhiều văn bản của Nhà nước đô hộ Pháp, vẫn thường nói đến những Nhà nước Đông Nam Á có cương vực rộng lớn, với một thể chế rất chặt chẽ, thâu gồm những vùng đất rộng lớn, bao trùm lên cương giới nhiều quốc gia hiện nay. Nhưng trên thực tế, dưới ánh sáng tiến bộ của các ngành khoa học hiện đại, các quốc gia Đông Nam Á cổ đại chỉ là những trung tâm chính trị rất lỏng lẻo, cơ cấu thành phần tộc người và biên giới không rõ ràng và đầy biến động. Vì vậy không thể chỉ căn cứ vào các thư tịch cổ mà quy chủ nhân của những vùng đất đai cụ thể là ai, rồi từ đó gán ép cho các dân tộc khác tội chiếm đất. Lấy ví dụ như theo quan niệm của người Khơme, chúng ta không thấy có sự đối lập giữa "Thủy Chân Lạp" và "Lục Chân Lạp"; mà chỉ có sự phân biệt giữa ba vùng địa lý theo quan niệm chung của cư dân Đông Nam Á. Đó là ba vùng: Khơme Lơ (Khơme vùng cao), Khơme Kandal ( Khơme vùng giữa), và Khơme Crôm (Khơme vùng dưới). Người Pháp từng gán cho các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long thuộc vùng Khơme Crôm, với lý do vùng đất này có người Khơme sinh sống, có nhiều địa danh mang tên các địa danh Khơme. Rồi họ còn dựng lên cái gọi là đế chế Phù Nam có địa bàn trải rộng qua cả Thái Lan, Lào, Việt Nam. Từ đó cho rằng, nếu không có sự hiện diện của Pháp, các nước Lào và Campuchia đều sẽ bị Việt Nam thôn tính. Với thái độ nghiên cứu văn hóa nghiêm túc và khoa học, chúng ta dễ dàng nhận thấy rằng, ranh giới giữa các vùng Khơme Kandal và Khơme Crôm chính là đôi bờ sông Niết Lương. Tại vùng Kandal hiện nay, người Khơme lấy Chămka (bãi sông), nuôi bò là chính; trái lại vùng Xoài Riêng (nam sông Niết Lương) lại làm ruộng nước, nuôi trâu. Như vậy vùng vùng Khơme Crôm phải chăng chính là vùng Xoài Riêng ngày nay. Xét theo tâm lý đặt tên địa danh, những tên đất như Gò Công, Cà Mau… rất có thể là do cư dân Khơme đặt theo tên Kôkông, Takthmau trong bước đường di cư của họ, khi mà các tộc người Việt và người Chăm chưa đến. Tại các vùng Sóc Trăng, Trà Vinh, nơi có nhiều người Khơme cư trú lâu đời nhất, chúng ta cũng không tìm thấy ngôi chùa nào có trên 300 năm tuổi. Theo tập quán canh tác, người Khơme thích ở "giồng" còn người Việt thích ở gần sông rạch. Đó là mối quan hệ tự nhiên trong bước đường khai phá đồng bằng sông Cửu Long của hai tộc người Việt - Khơme. Như vậy, Nam Bộ chính là vùng văn hóa đất mới, vùng ngoại biên của nhiều quốc gia cổ đại, mà sau này người Khơme, người Việt và người Chăm đã chung lưng đấu cật cùng nhau khai phá. Chủ nhân của nền văn hóa, văn minh này, chính là cộng đồng những tộc người đang sống trên châu thổ của sông Tiền, sông Hậu. Trong đó chủ yếu là người Việt, người Khơme, người Chăm và người Hoa, với chung một nền văn hóa hội nhập của các tộc người trên một địa bàn rộng lớn của đồng bằng châu thổ 18 triệu người.

[tab=30]Tất cả những điều trên đây vẫn là chưa đủ để nói về bản lĩnh và tính cách người Nam Bộ, nhưng chừng đó cũng đủ góp phần hình thành bản sắc văn hóa của một vùng đất mới, nơi hội tụ rất nhiều luồng văn hóa khác nhau của thế giới. Một trong những giá trị ấy là phương ngữ Nam Bộ, bộ phận hình thành bản sắc độc đáo của ca dao dân ca Nam Bộ.

[tab=30]Phương ngữ Nam Bộ được hình thành và phát triển cùng với tiến trình phát triển lịch sử 300 năm của vùng đất, càng ngày càng được bổ sung theo sự giao lưu mạnh mẽ của nhiều luồng văn hóa khác nhau; nó bắt đầu hình thành từ TK XVII, cùng lúc với những đoàn người Việt đầu tiên vào định cư khai khẩn vùng đất Miền Đông Nam Bộ, rồi sau đó phát triển mạnh xuống Miền Tây. Đến nay, phương ngữ Nam Bộ đã trải qua nhiều chặng đường phát triển, gắn với những sự kiện chính trị - văn hóa. Chẳng hạn như sự ra đời của chữ quốc ngữ vào nửa sau TK XIX. Nó là tiếng nói sinh động của nhân dân lao động, được sử dụng và phổ biến thông qua con đường khẩu ngữ, trong khuôn khổ một vùng văn hóa địa phương nhất định. Chúng ta cần phải công nhận nó, coi nó như một công cụ chung để tư duy tại một vùng đất văn hóa đặc thù; từng bước hòa nhập thành ngôn ngữ phổ biến chung, ngôn ngữ văn học của cả nước. Trên thực tế, chúng ta rất khó chọn ngôn ngữ một vùng miền cá biệt nào làm ngôn ngữ chuẩn cho tiếng Việt, mà chính tiếng Việt đang càng ngày càng phát triển chính từ nền tảng ngôn ngữ vùng miền trong cả nước.

Từ khi đất nước thống nhất, rõ ràng tiếng Việt đã trở nên phong phú hơn rất nhiều, bởi chính nhiều phương ngữ vùng miền khác nhau trong cả nước vun bồi nên. Điều đó góp phần rất to lớn trong việc hình thành tiếng Việt văn học chung của cả nước.

[tab=30]Riêng về phương ngữ Nam Bộ, rõ ràng có sự giao lưu rất đậm nét với các phương ngữ khác trong khu vực, như phương ngữ của đồng bào Khơme, đồng bào Chăm, đồng bào Hoa… và một số luồng ngôn ngữ khác. Điều đó làm nên diện mạo và thần thái của phương ngữ Nam Bộ. Nó hình thành chính từ ngôn ngữ nói của đồng bào. Ở đây, chúng tôi xin phép không đi sâu vào lĩnh vực ngôn ngữ học, như từ vựng, tu từ và giá trị ngữ pháp văn bản của nó.

[tab=30]Nếu trong ngôn ngữ nói, người Nam Bộ thường có thói quen chỉ sử dụng 5 dấu thanh (không dùng thanh ngã), thường nói sai phụ âm đầu (v-d, h-g), hay có sự biến đổi trong phát âm (i-iê, ng-n), hay gộp âm trong xưng hô (bả, chả, ảnh, chỉ), trong chỉ địa danh (ngoải, trỏng), hay dùng từ cổ (bể, bợ, bông, heo), thích dùng yếu tố phụ để tạo từ có sắc thái ( dơ hầy, nhọn lểu, rẻ rề, vàng ngoách, đỏ hoét), thích vay mượn ngôn ngữ khác (chạp phô, tàu hủ, khổ qua, bao tử, hột xoàn, hên xui, cần xé, cù lao, giận lẫy, cúng dàng)… thì phương ngữ Nam Bộ chính là được hình thành trên nền tảng ngôn ngữ nói hàng ngày của bà con.

[tab=30]Ví dụ: Tèm hem, tầy huầy, trớt huớt, thoi loi, tùm lum, nháu nhó, chịu chơi, xả láng, thả giàn, hết ý, hết xảy, quá xá mấu, đẹt câm đẹt ngắt, cứng ngắt cứng còng, trẻ khô, già khú đế, ngồi chò hỏ, ngồi chành bành, ngồi chèm bẹp, ớn xương sống, sợ thấy mụ nội, trời thần đất lở, thấy mồ tổ, chèng đéc ơi…

[tab=30]Chính từ nếp sống, cách suy nghĩ và nói năng của người Nam Bộ, cũng như sự bộc trực, thẳng thắn, ít thích văn chương rào đón, mà ngôn ngữ Nam Bộ thường có lối nói rút ngắn, giàu hình tượng, thích ngoa dụ cho vui: bi dai, bi lớn, bi nhiêu, bi tuổi, bản mặt chằm vằm, đồ chằng tinh hổ lửa, đồ ba trợn, đẹp thấy ớn, xấu thấy sợ, ngon hết biết, say quắt cần câu, lười thối thây, cà rịch cà tang, tà tà ển ển, cà xích cà xẹo, bẹo dạng bẹo hình, bình bình nước nhửng…

[tab=30]Và… cũng thường tình như vậy, phương ngữ đi vào ca dao Nam Bộ một vẻ đẹp bình dân, mộc mạc, mà phải đọc nhiều lần chúng ta mới nhận ra được nó.

[tab=30]Và từ những câu ca dao dân dã ấy, khi được lợp lên mình nó những tầng lớp giai điệu và tiết tấu, phương ngữ Nam Bộ vụt hiện những vẻ đẹp bình dân tới lịm người.