Không giống như nhiều nước phương Tây coi bếp chỉ là nơi nấu ăn, với người Việt bếp còn là không gian cả gia đình đoàn tụ, nơi “giữ lửa” hạnh phúc, gắn với đó là tín ngưỡng thờ ông Táo để nhắc nhở người ta sống có nhân và hướng thiện.

Tại sao ông Đầu Rau lại có vị trí quan trọng trong tín ngưỡng của người Việt đến thế? Tích xưa kể rằng cặp vợ chồng Trọng Cao và Thị Nhi lấy nhau đã lâu mà chưa có con nên sinh ra cãi vã khiến Thị Nhi bỏ nhà ra đi. Nàng gặp và kết duyên cùng Phạm Lang. Trọng Cao hối hận đi tìm, vì túng đói mà phải xin ăn. Một hôm tình cờ Trọng Cao đến xin tại nhà Thị Nhi, nàng nhận ra chồng cũ, làm cơm thết đãi và giấu chồng trong đống rơm bên nhà. Vô tình Phạm Lang đốt rơm bón ruộng, lúc ngọn lửa đang cháy, Thị Nhi bèn nhảy vào chết cùng Trọng Cao. Phạm Lang thấy thế cũng nhảy vào cùng vợ.

Câu chuyện cảm động đến tai Ngọc Hoàng ngài bèn cho họ làm vua bếp: Phạm Lang là Thổ công trông nom việc trong bếp; Trọng Cao là Thổ địa trông coi việc trong nhà; Thị Nhi là Thổ kỳ trông nom việc chợ búa. Ba vợ chồng được hóa làm ba ông Đầu Rau mãi mãi bên nhau.

Kể từ đó, 23 tháng Chạp hàng năm, dân ta đều cúng cá chép vàng làm lễ tiễn ông Công lên trời để dâng tấu Ngọc Hoàng, “quẳng” đầu rau cũ xuống ao, thay đầu rau mới để việc gia đình, chợ búa trong năm mới được thuận lợi.

Nếu trước đây, Đầu Rau của người Việt chỉ là bếp ba chân đun bằng rơm rạ thì cùng với sự phát triển, bếp đã không còn là “công trình phụ” nữa. Thay vào đó, bếp luôn được chăm chút bởi đó là nơi thường xuyên lui tới của mọi thành viên trong gia đình.

Dân gian có câu “Lấy vợ đàn bà, làm nhà hướng Nam”, làm nhà hướng Nam là lẽ đương nhiên thì căn bếp nhỏ ngay sát nhà bao giờ cũng có hướng Tây vừa để tránh gió cũng vừa là hướng vào ngôi nhà cho ngọn lửa thêm ấm cúng.

Không gian của bếp tưởng chừng chỉ là chốn dành cho các bà nội trợ nhưng thực chất đó lại là không gian chung của gia đình. Đó là nơi ươm mầm tình cảm, nơi kẻ dưới cung kính người trên thông qua lời mời trang trọng trước mỗi bữa ăn, là nơi đứa con thơ kể bố mẹ nghe câu chuyện hàng ngày ở trường lớp, người mẹ đảm đang truyền dạy con gái bí quyết nấu ăn trước khi về nhà chồng…. Ngọn lửa hạnh phúc ấy cứ thế lớn dần từ căn bếp nhỏ trong mỗi ngôi nhà.

[align=justify]Lễ cúng Táo Quân ngày 23 tháng Chạp được coi là mang tính cách chuyển giao năm cũ, đón chào năm mới. Người ta chuẩn bị chu đáo cho chiều 30 là thời điểm đón ông Công ông Táo trở về trần gian làm nhiệm vụ năm mới. Ban thờ Thổ Công thường bày biện khá đơn giản gồm bộ 3 chiếc mũ. Chiếc mũ ở giữa là mũ đàn bà, hai bên là mũ đàn ông. Bộ mũ (dù ba chiếc hay một chiếc) đều kèm theo chiếc áo và đôi hia đính vào bệ giấy hoặc khi cúng được kê trên bệ là vài trăm thoi vàng mã.[/align]

Hình ảnh Táo Quân - vua bếp cũng trở nên gần gũi với cuộc sống hiện đại hơn với quan niệm gia đình nào được Táo Quân phù hộ nhiều thì hạnh phúc, yên ổn, thành đạt, bếp đỏ lửa mỗi ngày. Những gia đình không có điều kiện đỏ lửa mỗi ngày để ông vua bếp làm nhiệm vụ thì ngầm hiểu là Táo Quân chưa hoàn thành nhiệm vụ giữ gìn tổ ẩm gia đình một cách trọn vẹn.

[align=justify]Lễ vật cúng Táo Quân gồm có: mũ ông công ba cỗ hay ba chiếc (hai mũ đàn ông và một mũ đàn bà). Mũ dành cho các ông Táo thì có hai cánh chuồn, mũ Táo bà thì không có cánh chuồn. Những mũ này được trang sức với các gương nhỏ hình tròn lóng lánh và những giây kim tuyết màu sắc sặc sỡ. Để giản tiện, cũng có khi người ta chỉ cúng tượng trưng một cỗ mũ ông công (có hai cánh chuồn) lại kèm theo một chiếc áo và một đôi hia bằng giấỵ Màu sắc của mũ, áo hay hia ông công thay đổi hàng năm theo ngũ hành:[/align]

[align=justify]Những đồ "vàng mã" này (mũ, áo, hia, và một số vàng thoi bằng giấy) sẽ được đốt đi sau lễ cúng ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp cùng với bài vị cũ. Sau đó người ta lập bài vị mới cho Táo Quân.[/align]

[align=justify]Theo tục xưa, riêng đối với những nhà có trẻ con, người ta còn cúng Táo Quân một con gà luộc nữa. Gà luộc này phải thuộc loại gà cồ mới tập gáy (tức gà mới lớn) để ngụ ý nhờ Táo quân xin với Ngọc Hoàng Thượng Đế cho đứa trẻ sau này lớn lên có nhiều nghị lực và sinh khí hiên ngang như con gà cồ vậy![/align]

[align=justify]Ngoài ra, để các ông và các bà Táo có phương tiện về chầu trời, ở miền Bắc Việt Nam người ta còn cúng một con cá chép còn sống thả trong chậu nước, ngụ ý "cá hóa long" nghĩa là cá sẽ biến thành Rồng đưa ông táo về trời. Con cá chép này sẽ sau đó được "phóng sinh" (thả ra ao, hồ hay sông). Tại miền Trung, người ta cúng một con ngựa bằng giấy với yên, cương đầy đủ. Ở miền Nam thì giản dị hơn, người ta chỉ cúng mũ, áo và đôi hia bằng giấy.[/align]

[align=justify]Tùy theo từng gia cảnh, ngoài các lễ vật chính kể trên, người ta hoặc làm lễ mặn (với xôi gà, chân giò luộc, các món nấu nấm, măng...v...v) hay lễ chay (với trầu cau, hoa, quả, giấy vàng, giấy bạc..v...v..) để tiễn Táo Quân.[/align]

[align=justify]Sự tích Táo Quân bắt nguồn từ Trung Hoa, cho nên truyện đã được "Việt Nam hóa" với nhiều tình tiết khác nhau. Tuy nhiên, các câu truyện vẫn nói lên "tình nghĩa yêu thương" giữa một người vợ và hai người chồng cũ và mới. Chính vì những mối ân tình đó mà ba người đều đã quyên sinh vì nhau... Thượng đế thông cảm mối tình sâu nghĩa đậm này đã cho về bếp núc ở gia đình... Bài vị thờ vua Bếp thường được ghi vắn tắt là "Định Phúc Táo Quân" nghĩa là thần định mọi sự hạnh phúc.[/align]

[align=justify]23 tháng Chạp hàng năm là ngày Tết ông Công ông Táo. Đây là thời điểm phố phường nhộn nhịp, đông đúc và xôn xao bàn luận. Người dân tấp nập mua sắm, họ “kháo nhau” về giá cả, sự đa dạng cũng như chất lượng của hàng hóa, nào là đồ ăn thức uống, đèn lồng, giấy màu xanh đỏ, vàng mã trông rất bắt mắt và đặc biệt là cá chép.[/align]

[align=justify]Theo như người xưa kể lại, dù không biết chính xác ý nghĩa sự xuất hiện của cá chép trong ngày Tết ông Công ông Táo, nhưng với họ hình ảnh của loài vật này đã trở thành linh hồn và biểu tượng để họ gửi gắm sự tôn thờ, thành tâm đến thần linh, trời đất.[/align]

[align=justify]Ngày trước, với người dân Bắc Bộ dù gia đình khá giả hay nhà nông cơ hàn thì trên mâm cỗ cúng ngày Tết ông Công ông Táo không thể thiếu nồi cá chép kho, rán, thậm chí làm gỏi để thắp hương. Và một lí giải cho việc người dân chọn cá chép làm nguyên liệu cho các món ăn chứa đựng nhiều ý nghĩa như vậy mà tất cả các món cá khác đều không có được bởi vì theo tiếng Hán, tên chữ của cá chép là "Lý Ngư", sau đó bị đọc lệch ra là "Lý Dư". "Lý" là đương nhiên, lẽ phải; "Dư" là đầy đủ, dư thừa. Chính vì lẽ đó mà thông qua món ăn được chế biến từ cá chép, người nông dân xưa vốn quanh năm ruộng vườn lo từng miếng cơm manh áo đã gửi gắm niềm tin vào năm mới cuộc sống sẽ no đủ hơn, may mắn hơn.[/align]

[align=justify]Dường như ý nghĩa đó đã theo người dân Việt cho đến ngày nay. Nhưng khi đối mặt với cuộc sống tất bật, phát triển đến chóng mặt khiến cho quỹ thời gian của con người trở nên hạn hẹp. Và kéo theo đó là sự “biến tấu” của các nghi lễ. Việc chế biến các món ăn từ cá chép để thờ cúng ông Công ông Táo trong ngày 23 tháng Chạp đã không còn, thay vào đó là sự “nhanh và tiện”.[/align]

[align=justify]Ban đầu là sự biến hóa từ con cá chép nấu chín thành các món ăn thơm ngon đặt trên mâm cỗ cúng đến cá chép sống được người dân mua về thả vào chậu nước sạch, sau khi làm lễ xong sẽ mang cá chép đó ra ao, hồ hoặc sông suối để thả và giờ đây “chuyển thể” sang cá giấy để đốt hóa vàng.[/align]

[align=justify]Trong không khí của ngày Tết ông Công ông Táo đang đến rất gần, chúng ta không còn xa lạ hay bất ngờ khi bắt gặp trên khắp phố phường Hà Nội, đặc biệt là Hàng Mã, chợ Đồng Xuân, Hàng Bè hay chợ Hôm… ngập tràn những “chú” cá chép bằng giấy “tươi rói”. Và thấp thoáng tại các chợ, các bà các mẹ vẫn tranh thủ thời gian tỉ mỉ lựa chọn cho được một “chú” cá chép ưng ý nhất cho ngày Tết 23 này.[/align]

[align=justify]Một cách giản tiện hóa tập tục cho phù hợp với cuộc sống hiện đại, giờ đây con cá chép để ông Công, ông Táo cưỡi về trời được họ biến từ tươi sống thành giấy để hoá vàng. Và, liệu rằng mỗi chúng ta có bao giờ tự hỏi, có nên chăng chạy theo “cỗ máy” hiện đại của cuộc sống và biến tấu đi những giá trị văn hóa truyền thống mà cha ông ta đã lưu giữ ngàn đời?[/align]