Yếu tố văn hoá trong phiên dịch - Sự cốSự khác nhau giữa các nền văn hoá đã nẩy sinh ra nhiều điều lý thú trong quá trình giao tiếp dịch thuật cũng như dạy và học tiếng, đồng thời cũng nẩy sinh nhiều tình huống khó xử, hiểu nhầm trong giao tiếp. Bài viết này tác giả không chỉ đưa ra một số tình huống, đề cập đến những niềm vui, nỗi buồn đã xẩy ra trong quá trình giao tiếp bằng tiếng Hán, mà còn đề cập đến không ít tình tiết có liên quan đến các thứ tiếng khác thông qua yếu tố văn hoá.
Cách lý giải ngữ nghĩa, sử dụng từ ngữ văn hoá trong giao tiếp đã phản ánh rõ nét ý nghĩa văn hoá xã hội của từng thứ tiếng. Nếu chúng ta đi sâu nghiên cứu sẽ hạn chế được những sai sót, hiểu nhầm trong giao tiếp. Khi người nói chưa biết nhiều về bối cảnh văn hoá của nước bản ngữ thì sự sai lệch về ngữ nghĩa sẽ dẫn đến những hậu quả tai hại.
Vào cuối chiến tranh thế giới thứ hai, ngày 26-7-1945 quân đồng minh gửi tối hậu thư cho Nhật, đòi Nhật phải đầu hàng vô điều kiện. Theo Chu Văn Tuấn thì lúc đó, trong thư trả lời bức thông điệp cuối cùng của chính phủ Nhật Bản về hiệp ước của các nước lệnh cho Nhật Bản phải đầu hàng vô điều kiện, có một động từ là "mokuatsu"
Động từ này có hai nghĩa: Một là no comment (miễn bình luận), hai là to kill with silence (không đáng quan tâm). Thật xúi quẩy là người dịch lại chọn nghĩa thứ hai. Họ đã hiểu và dịch là Thủ tướng Nhật Suzuki khinh miệt, cự tuyệt bức thông điệp cuối cùng và bác bỏ rằng: Không đáng quan tâm. Cuối cùng, Mỹ đã ném bom nguyên tử xuống Nhật Bản làm cho hàng vạn người Nhật bị thiệt mạng. Hàm nghĩa thực tế của từ này là: To postpone decision and withhold comment pending classification of the demand of surrender (Trước khi làm rõ điều kiện đầu hàng thì tạm thời trì hoãn việc ra quyết định và phát ngôn).
Người dịch như trong câu chuyện kể trên đã chủ quan, cẩu thả, không suy nghĩ kỹ, không tra cứu kỹ để lĩnh hội và thấu hiểu nguyên ý của tác giả, dẫn tới hậu quả không thể cứu vãn nổi.
Theo phương pháp dịch thuật lấy "Tín, Đạt, Nhã" làm thước đo trình độ dịch thuật của các dịch giả Trung Quốc(TQ), thì ở đây người dịch chưa đạt được chữ Tín (Tín tức là không phản lại nguyên văn của bản gốc), còn nói gì đến Đạt (Lĩnh hội được và thấu hiểu nguyên ý của tác giả). Đạt là truyền đạt được cái thần, cái hồn (nội dung tư tưởng và nghệ thuật) của nguyên văn. Nhã tức là dịch đạt được cả ý lẫn lời của nguyên văn, tức là lựa lời để dịch cho lưu loát, trôi chảy.
Theo Đinh Thị Reo cho biết, có một người Pháp đã từng sống ở Việt Nam, nhưng do hiểu tiếng Việt và văn hoá Việt chưa chuẩn nên đã dịch sai hai câu ca dao về thắng cảnh ở Hà Nội: "Gió đưa cành trúc la đà, Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương" mà trong dân gian Việt Nam có nơi đọc là "Tiếng chuông Thiên mụ, canh gà Thọ Xương" ra tiếng Pháp. Một người Việt Nam xa xứ đã dịch lại hai câu thơ này ra tiếng Việt là: "Mụ trời đánh một tiếng chuông, Canh gà một bát hóc xương mấy lần". Và thế là ông ta cảm thấy rất tâm đắc vì đã thể hiện được hình ảnh một người ăn tham hoặc là một người có tâm trạng ngậm ngùi khi ăn, nên đã dịch thành "canh gà”, là một bát canh có thịt gà, chứ không như ý của nguyên bản là gà gáy lúc canh năm, một hình ảnh buổi sớm rất thơ ở huyện Thọ Xương, một huyện của Hà Nội cũ và Thọ Xương trong lời dịch đã trở thành "hóc xương".
Còn Trần Thị Lan thì cho rằng khi thâm nhập thị trường quốc tế, do có sự khác biệt về ngôn ngữ cũng như văn hoá, một số công ty đa quốc gia cỡ bự cũng vẫn gặp phải những trục trặc như sau: "Hãng Cô-Ca-cô-la khi xâm nhập thị trường TQ, ban đầu được phiên âm là Ke-kou-ke-la. Tiếc rằng hãng Cô-ca-cô-la sau khi hàng nghìn nhãn đã được in ra mới khám phá ra rằng Ke-kou-ke-la đọc theo tiếng địa phương có nghĩa là "Cắn vào đuôi con nòng nọc bọc sáp" hay "Ngựa cái nhồi sáp". Hãng này sau đó phải nghiên cứu tới 40.000 ký tự Trung Quốc mới tìm ra được một cách phiên âm na ná là "Ke-kou-ke-le", mà có thể dịch thoáng sang tiếng địa phương là "Niềm hạnh phúc ở trong miệng".
Tại Đài Loan, hãng Pép-si chuyển dịch câu khẩu hiệu để quảng cáo: "Hãy vui sống cùng thế hệ Pép-si này" lại được hiểu theo nghĩa tiếng địa phương là: "Pép-si sẽ đem ông cha của bạn trở về cõi chết" Ở TQ, hãng gà rán Kentucky nổi tiếng định quảng cáo là "Ngon quá! Bạn có thể mút cả ngón tay" lại bị chuyển dịch thành "Bạn ăn luôn cả ngón tay của bạn".
Hiểu được sắc thái ngữ nghĩa của từ ngữ ở bản gốc, sau đó tìm ra nghĩa chính xác và phù hợp, thì sẽ diễn đạt được rõ ràng thái độ và tình cảm của tác giả (thông qua bản sắc văn hoá của từ ngữ) và sẽ không xảy ra những sự hiểu lầm rất đáng tiếc như trên.
Khi bàn về ngôn ngữ và văn hoá, nhà ngôn ngữ học La Tường Bồi viết: "Ngôn ngữ và văn tự là sự kết tinh của văn hoá dân tộc, nền văn hoá xưa của dân tộc nhờ ngôn ngữ và văn tự mà được lưu truyền và nền văn hoá ngày mai cũng nhờ ngôn ngữ và văn tự mà phát triển." Tất cả những hoạt động sáng tạo về vật chất và tinh thần trong quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam, đều nhờ ngôn ngữ và văn tự tổng hợp và tích luỹ. Điều đó cho thấy ngôn ngữ đóng vai trò vô cùng quan trọng trong nền văn hoá của một dân tộc. Cho nên trong giao tiếp và phiên dịch tiếng nước ngoài nói chung và tiếng Hán nói riêng chúng ta cần phải chú ý đến vấn đề văn hoá và cần phải nghiên cứu, phiên dịch tiếng nước ngoài thông qua các yếu tố văn hoá.
Trần Thị Thanh Liêm
Web: tiengtrungdainam.com
Đăng nhập
Đăng ký
Trợ giúp
ChatBox
Tìm kiếm
News 
Site map 
SitemapIndex 
RSS Feed